Viêm đường hô hấp trên là một bệnh phổ biến trên toàn cầu. Theo ước tính, vào năm 2015, có khoảng 17,2 tỉ người mắc bệnh nhiễm khuẩn đường hô hấp trên trên khắp thế giới. khám bác sĩ và là bệnh gây nghỉ học, nghỉ làm nhiều nhất. Viêm đường hô hấp trên (nhiễm trùng đường hô hấp trên) có thể xảy ra bất cứ lúc nào, thường thấy nhiều nhất vào mùa thu và mùa đông.

Cấu tạo đường hô hấp

Hệ hô hấp bắt đầu từ cửa mũi và kéo dài đến các phế nang trong phổi. Hệ hô hấp trên gồm mũi, hầu, họng, xoang và thanh quản. Chức năng của hệ hô hấp trên là lấy không khí từ bên ngoài, làm ẩm, sưởi ấm và lọc không khí trước khi đưa vào phổi. Hệ hô hấp dưới thực hiện các chức năng lọc và trao đổi khí.

Viêm đường hô hấp trên bao gồm nhiều bệnh lý khác nhau như viêm họng, cảm lạnh, viêm xoang, viêm mũi, viêm thanh quản… Hệ hô hấp trên là cơ quan đầu tiên tiếp xúc với môi trường bất lợi, bao gồm vi khuẩn, nấm mốc… nên rất nhạy cảm và dễ mắc bệnh.

Nhóm người dễ mắc bệnh viêm đường hô hấp trên gồm trẻ em, người cao tuổi, người bị bạch cầu, và người suy giảm miễn dịch. Tuy nhiên, nhiều người vẫn chủ quan và lơ là với những biến chứng của bệnh, do đây là bệnh đơn giản và không đáng lo ngại. Tuy nhiên, nếu không được điều trị đúng và kịp thời, có thể gặp các vấn đề như viêm phế quản, viêm phổi, và nguy hiểm hơn là suy hô hấp gây tử vong.

Hệ hô hấp trên gồm mũi, hầu, họng, xoang và thanh quản

Nguyên nhân gây viêm đường hô hấp trên

Viêm đường hô hấp trên có nguyên nhân do sự xâm lấn trực tiếp của virus, vi khuẩn, nấm, kí sinh trùng vào niêm mạc của đường hô hấp trên. Những tác nhân gây bệnh có thể tồn tại ngay trong đường hô hấp và khi có điều kiện thuận lợi, chúng sẽ phát triển và gây bệnh. Những tác nhân này cũng có thể lây nhiễm từ người khác hoặc từ môi trường bên ngoài vào đường hô hấp.

Có một số yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng xâm nhập của các virus và vi khuẩn gây bệnh viêm đường hô hấp trên, bao gồm:

• Tình trạng sức khỏe: Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 1 tuổi, trẻ sinh non, còi xương, suy dinh dưỡng, hoặc người bị suy giảm miễn dịch, người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính…
• Môi trường sống: Môi trường ẩm thấp, tiếp xúc thường xuyên với điều kiện vệ sinh kém, trẻ nằm trong phòng có điều hòa với nhiệt độ thấp, làm cho mũi họng dễ bị khô và gây viêm.
• Khí hậu: Nhiệt độ môi trường lạnh, thay đổi đột ngột, đặc biệt là trong mùa đông và xuân ở miền bắc, tăng nguy cơ mắc bệnh rất cao.

Virus, vi khuẩn, nấm, kí sinh trùng tấn công vào niêm mạc của đường hô hấp trên gây viêm

Triệu chứng của viêm đường hô hấp trên

Các dấu hiệu viêm đường hô hấp trên thường đa dạng và dễ nhầm lẫn với một số bệnh khác. Các triệu chứng thường gặp bao gồm:

• Sốt: Thường là triệu chứng phổ biến nhất, đặc biệt thường xảy ra sốt cao hơn ở trẻ em. Thân nhiệt có thể tăng lên từ 39-40 độ C và kèm theo các dấu hiệu như viêm kết mạc, ngứa, đau mắt, chảy nước mắt…
• Ho: Hiện diện trong hầu hết các bệnh viêm đường hô hấp, thường xuất hiện dưới dạng cơn ho, có thể khô hoặc có đờm.
• Sổ mũi, nghẹt mũi, chảy nước mũi, đau họng, mệt mỏi và chán ăn.
• Một số trẻ em bị viêm VA mạn tính kéo dài do vi khuẩn, có chất nhầy màu xanh trong mũi.
• Trường hợp viêm xoang thường đi kèm với triệu chứng đau đầu, ù tai và nghe kém.
• Các triệu chứng ít phổ biến hơn bao gồm: Khó thở, đau vùng xoang, ngứa mắt, chảy nước mắt, buồn nôn, nôn và tiêu chảy. Khi xuất hiện những triệu chứng này, bệnh đã có dấu hiệu nặng hơn. Nếu không được điều trị đúng, bệnh có thể chuyển sang mạn tính với triệu chứng thường là ho, rát họng, cảm giác nghẹt mũi do phì đại cuống mũi.

Triệu chứng của nhiễm trùng đường hô hấp trên thường kéo dài từ 3 đến 14 ngày. Nếu kéo dài hơn, có thể gợi ý đến các bệnh khác như viêm dị ứng, viêm phổi hoặc viêm phế quản.

Trong trường hợp viêm thanh quản do virus, có dấu hiệu khàn tiếng hoặc mất tiếng do viêm nhiễm và phù nề trên dây thanh âm.

Viêm đường hô hấp trên thường tự giảm sau khoảng 5-6 ngày và có thể tự khỏi trong vòng 2 tuần. Mặc dù triệu chứng của bệnh không nặng, nhưng vẫn là một trong những nguyên nhân gây mệt mỏi, ảnh hưởng đến công việc, học tập.

Trường hợp có kèm theo viêm đường hô hấp dưới, tình trạng sẽ nghiêm trọng hơn do hai bệnh tương tác và làm nặng lẫn nhau, có nguy cơ dẫn đến tử vong. Ngoài ra, trong trường hợp viêm đường hô hấp trên nặng, vi khuẩn có thể gây ra một số biến chứng đe dọa tính mạng như viêm não, viêm cơ tim hoặc viêm cầu thận cấp.

Viêm đường hô hấp trên có nguy hiểm không?

Trẻ nhỏ dưới 5 tuổi có nguy cơ cao bị viêm đường hô hấp do sức đề kháng yếu và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Các biến chứng thường gặp của viêm đường hô hấp ở trẻ gồm:

• Viêm đường hô hấp dưới: Nếu không được chữa trị kịp thời, viêm nhiễm đường hô hấp trên có thể lan sang đường hô hấp dưới, gây khó thở, thở nhanh, thở rít, viêm phế quản, viêm tiểu phế quản, viêm phổi…
• Biến chứng nặng: Viêm đường hô hấp cũng có thể gây ra các biến chứng nặng như viêm màng não, viêm tim, viêm cầu thận, thấp khớp cấp… do hệ miễn dịch suy yếu.

Nguy cơ viêm đường hô hấp tái phát

Viêm đường hô hấp tái phát thường xuyên có nguy cơ suy giảm sức đề kháng và suy dinh dưỡng do biếng ăn kéo dài. Điều này ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của trẻ, gây chậm lớn, chậm phát triển kỹ năng và trí tuệ.

Bên cạnh đó, nhiều bậc cha mẹ thường chủ quan khi trẻ bị ho, sốt, nhức đầu, sổ mũi… cho rằng đó chỉ là những triệu chứng đơn giản. Tuy nhiên, những bệnh đơn giản ở trẻ có thể biến chuyển khó lường. Ví dụ, viêm họng có thể phát triển thành viêm phổi, viêm phế quản… Nếu không chữa trị đúng cách, trẻ có thể mắc những căn bệnh mãn tính như hen suyễn.

Biến chứng nghiêm trọng của viêm đường hô hấp trên

Thực tế cho thấy, nhiều trẻ đã mắc chứng viêm phổi nguy hiểm đe doạ tính mạng do cha mẹ chủ quan với các dấu hiệu ho, sốt. Ho, sốt, nôn trớ có thể gây kiệt sức, mất nước nghiêm trọng và ảnh hưởng đến tính mạng của trẻ.

Viêm đường hô hấp cũng có thể khiến trẻ phải sử dụng kháng sinh lâu dài. Sử dụng kháng sinh có thể tiêu diệt vi khuẩn gây hại nhưng cũng gây mất cân bằng vi khuẩn có lợi trong cơ thể trẻ. Sự sử dụng kháng sinh kéo dài làm suy yếu hệ miễn dịch của trẻ, làm tăng nguy cơ mắc bệnh và dẫn đến tình trạng ốm vặt và phải sử dụng kháng sinh liên tục. Kháng sinh cũng có ảnh hưởng đến các cơ quan quan trọng trong cơ thể như gan, thận..

Viêm phổi có thể gây suy giảm miễn dịch ở trẻ và tăng nguy cơ mắc bệnh

Điều trị viêm đường hô hấp trên

Phần lớn viêm đường hô hấp trên do virus gây ra, vì vậy, điều trị chỉ tập trung vào giảm triệu chứng. Các biện pháp điều trị cụ thể bao gồm:

• Điều trị sốt và đau đầu: Sử dụng paracetamol, ibuprofen.
• Điều trị nghẹt mũi: Sử dụng thuốc kháng histamin uống kết hợp với xịt mũi chứa xylometazolin và rửa mũi hàng ngày bằng nước muối biển.
• Điều trị ho khan: Sử dụng thuốc cắt cơn ho như terpin codein.
• Điều trị ho có đờm: Sử dụng thuốc long đờm.

Kháng sinh chỉ được sử dụng trong một số trường hợp viêm đường hô hấp trên liên quan đến vi khuẩn hoặc vi khuẩn đồng nhiễm với virus. Việc sử dụng kháng sinh phải tuân thủ đúng liều và thời gian, nên được chỉ định bởi bác sĩ chuyên khoa.

Ngoài việc sử dụng thuốc, việc nghỉ ngơi là một phần quan trọng trong quá trình điều trị nhiễm trùng đường hô hấp trên. Hạn chế hoạt động vượt quá phạm vi có thể dung nạp và không quá sức.

Ngoài ra, cần uống nhiều nước để bù đắp lượng nước mất đi do chảy nước mũi, sốt và ăn uống kém do viêm đường hô hấp trên.

Phòng bệnh viêm đường hô hấp trên

6.1 Phòng ngừa

Để ngăn ngừa viêm đường hô hấp trên, bạn nên hạn chế hút thuốc, giảm stress, duy trì một chế độ ăn uống cân bằng và đầy đủ dinh dưỡng, và tập thể dục thường xuyên để tăng cường hệ miễn dịch và giảm nguy cơ mắc bệnh. Việc cho trẻ bú sữa mẹ cũng có thể giúp hệ miễn dịch của trẻ mạnh mẽ hơn nhờ các kháng thể được truyền từ sữa mẹ sang con.

Ngoài ra, có những biện pháp khác để ngăn chặn sự lây truyền của tác nhân gây bệnh, bao gồm:

• Rửa tay thường xuyên, đặc biệt trong mùa lạnh hoặc khi tiếp xúc với người bệnh.
• Tránh tiếp xúc với người bệnh trong giai đoạn ủ bệnh, phát bệnh và khỏi bệnh.
• Vệ sinh các vật dụng cá nhân và đồ dùng công cộng.
• Che miệng và mũi khi ho hoặc hắt xì.
• Tiêm vắc-xin phòng cúm theo khuyến nghị đối với một số đối tượng như người già, người có bệnh mạn tính, nhân viên y tế tiếp xúc cao…

Tiêm vaccine phòng cúm để hạn chế mắc bệnh khi thay đổi thời tiết

6.2 Các biện pháp chẩn đoán viêm đường hô hấp trên

Khi nghi ngờ bị viêm đường hô hấp trên, cần tiến hành một số xét nghiệm để phân biệt với một số bệnh có triệu chứng tương tự, bao gồm:

• Hen.
• Viêm phổi.
• Cúm H1N1.
• Dị ứng, dị ứng theo mùa.
• Viêm xoang mạn tính.
• Viêm phế quản.

Thông thường, việc chẩn đoán viêm đường hô hấp trên dựa trên đánh giá triệu chứng, kiểm tra lâm sàng và đôi khi các xét nghiệm. Trong quá trình kiểm tra lâm sàng, bác sĩ sẽ đánh giá sự sưng và đỏ của niêm mạc mũi và họng, phì đại amidan và các hạch bạch huyết xung quanh cổ và đầu, và sự đỏ mắt liên quan đến viêm xoang.